Ta odmiana powieści obiera za swój element jednostkę jedynie jako członka ludzkiej gromady, ekipy socjalnej, środowiska zawodowego. Kładzie nacisk na te przedmioty losu i psychiki człowieka, które łączą go ze zbiorowością, czynią go jej reprezentantem (tym jest różna realizm socjalny od stosującego inną, wewnętrzną motywację zachowań, realizmu psychologicznego). W dwudziestoleciu międzywojennym powieść tego typu - jako odpowiedź na czytelnicze zapotrzebowanie - stanowi słowo zaniepokojenia stanem i kondycją niższych w szczególności, zagrożonych materialnie i zaniedbanych społecznie środowisk. Odwołuje się z jednej strony do tradycyjnej realistycznej powieści okresu dojrzałego realizmu (powieści - panoramy socjalnej czy studium problemu), podejmuje także wątki i chwyty artystyczne prozy naturalistycznej i wreszcie - na pewno korzysta z odkryć uspołecznionej i zaangażowanej powieści ekspresjonistycznej, rezygnując z jej częściowo irrealistycznej motywacji.
Międzywojenna powieść socjalna powstaje w latach 20., a w pierwszej kolejności 30. XX w. Pojawia się w odmianie powieści reportażowej albo środowiskowej. Zofia Nałkowska w artykule z 1926 r. pt. Pisana rzeczywistość domagała się od literatury "patosu autentyczności", zamykania w tekstach beletrystycznych pieczołowicie obserwowanych i bezstronnie przedstawianych ludzkich losów. Na ten apel w najwyższym stopniu odpowiednio odpowiedziała ekipa literacka "Przedmieście". Prozaicy tego ugrupowania wydali w 1934 r. książkę zbiorową zatytułowaną także Przedmieście. Opisywała ona dzień powszedni środowisk drobnomieszczańskich i robotniczych, ich codzienną, nieefektowną i regularnie źle opłacaną pracę, kłopoty, ludzkie pragnienia i nikłe widoki społecznego awansu. Tom zbiorowy Przedmieście, ze wstępem Haliny Krahelskiej, zawierał utwory Heleny Boguszewskiej, Władysława Kowalskiego, Kazimiery Muszałówny, Jerzego Kornackiego, Gustawa Morcinka, Sydora Reya, Zofii Nałkowskiej. Utwory te zgrupowano w trzech reportażowych cyklach zatytułowanych: Podróże po Warszawie, Prace i ludzie, Biedy. W reportażowych migawkach zaprezentowano przedstawicieli proletariackich zawodów (a również lumpenprolatariuszy): szofera, krawców, złodziei, górników, hutników, włókniarzy, żebraków. Zajęto się także życiem gospodyń domowych, dzieci ze środowisk robotniczych, losem zredukowanych niepracujących i bezdomnych.
Opublikowana deklaracja programowa ekipy ("Epoka" nr 32. z 6 VIII 1933) pt. Nowa ekipa literacka i artykuł programowy Jerzego Kornackiego pt. Przedmieście odcinają się od tradycji "fantazjowania i kłamstwa literatury mieszczańskiej", domagają się "lekcji życia", opartej o "wyzyskanie artystycznej obserwacji zdarzeń, środowisk i wizerunków dzisiejszej rzeczywistości". Sposób opisu ma wynikać ze świadomego zbliżenia pomiędzy poezją, a edukacją. Artysty "Przedmieścia" nawiązywali do teorii naturalizmu sformułowanej poprzez Emila Zolę. Nadawali jej współczesne piętno, postulując oparcie tak zwany obserwacji uczestniczącej o sposoby nowoczesnej socjologii, zalecali uzupełnienie bezpośrednich spostrzeżeń wiedzą o uwarunkowaniach życia i pracy badanego środowiska. Wyznawali kult faktu - jako gwarancji wiary - godności przekazu równocześnie dokumentalnego i literackiego. Pobudką stworzenia ekipy była potrzeba manifestacji społecznego zaangażowania pisarzy w problemy egzystencji "szarego" człowieka, odczuwana szczególnie silnie w drugim dziesięcioleciu międzywojnia, w latach gospodarczego kryzysu i zaciemniania się horyzontu politycznego. Te socjalne ambicje literatury, przygasłe w Polsce tuż po wyzwoleniu, wykazywała wówczas niemiecka "Nowa Rzeczowość" (Neue Sachlichkeit), radziecki LEF (Lewyj Front Isukustwa) i - w zmodyfikowanej formie - ekspresjonizm niemiecki i polski.
Majątek "Przedmieścia" przedstawia się jako nierówny artystycznie i niejednolity gatunkowo. Mamy tu grupę reportaży, stosunku i świadectw "socjologicznych" z głośnym narratorem, posługującym się publicystyczną retoryką albo z narratorem świadkiem i uczestnikiem opisywanych zajść, co niewątpliwie pogłębia autentyzm komunikatu.
Idealne teksty tego ugrupowania wyszły spod pióra Heleny Boguszewskiej, traktującej swój temat trzeźwo, rzeczowo i obiektywnie, będącej przy tym utalentowaną poetką. Podobnie, jak inni pisarze ekipy, nawiązuje ona do doświadczeń wczesnej prozy Kadena Bandrowskiego z tomu Zawody, zwracając uwagę na swoistą godność i poezję wybranych profesji - w Czerwonych wężach np. opisuje środowisko hutników, w napisanym razem z Jerzym Kornackim cyklu Wisła zajmuje się egzotyczną codziennością "wodniaków", pracowników i mieszkańców rzecznych barek. Ta ostatnia powieść może najpełniej realizuje programowe założenia ekipy.
Pod wpływem Kadenowskiego ekspresjonistycznego metaforyzmu i odrealniającej hiperbolizacji powstają książki Jerzego Kornackiego. między innymi napisana razem z Heleną Boguszewską powieść Jadą wozy z cegłą - o tematyce drobnomieszczańskiej. Naturalistyczny dokumentaryzm z jednej strony, ekspresjonistyczny skrót, emocjonalne napięcie, dynamika obrazów, rytm powtórzeń, operowanie zbliżeniem i ogromnym planem w ujęciach tłumu - oto regularnie stosowane w tym kręgu literackim środki wyrazu.
Z zespołu "Przedmieście" rychło odpadli (gdyż nie mieścili się w dosyć ciasnej formule programowej) Zofia Nałkowska, Bruno Schulz, Halina Krahelska. Zespół istniał formalnie w latach 1933-1936, a w orbicie jego oddziaływania znaleźli się znani pisarze tacy jak Pola Gojawiczyńska (Dziewczęta z Nowolipek, Rajska jabłoń), autorka powieści o problemach dojrzewania społecznego dziewcząt ze środowisk rzemieślniczych; tu formuła realizmu społecznego przysłonięta jest psychologicznymi dociekaniami pisarki. Innym poetą o podobnych zainteresowaniach jest Jan Brzoza, autor Dzieci - stosunku reportażowej z życia lwowskich gazeciarzy, i utworu pt. Budowali gmach, opisującego budowę kamienicy i dzieje strajku. Problemy działań charytatywnych przedstawicieli inteligencji opiekujących się miejską biedotą porusza Halina Górska w powieściach: Ślepe tory, Ucieczka; metamorfozę powieści socjalnej w socrealistyczną obrazuje Oblicze dnia Wandy Wasilewskiej, powieść reportaż podszyta rewolucyjną agitacyjnością.
Dziedzina wiejska poszerza początkową formułę socjalnej powieści, ograniczonej do kręgu proletariackich mieszkańców przedmieść. W okolicy Wandy Wasilewskiej (Ojczyzna, Ziemia w jarzmie) i Jana Wiktora - Orka na ugorze, którzy dają naturalistyczno publicystyczne monografie wiejskiej zbiorowości, wstrząsanej (w książkach Wasilewskiej) walką klasową, można tu wymienić głośną powieść Jalu Kurka Grypa szaleje w Naprawie - rzecz o sytuacji materialnej i zdrowotnej na wsi podkarpackiej, wzbogacona wyrazistym wątkiem spauperyzowanego inteligenta, zabłąkanego w dość obcych mu socjalnych realiach. Wiejska odmiana powieści socjalnej sięga normalnie do bardziej szablonowych środków wyrazu, stosuje w dialogach stylizację gwarową, a trzecioosobowa narracja prowadzona jest z punktu widzenia wiejskiego bohatera. Trzeba tu wymienić także Pawie pióra Leona Kruczkowskiego, reprezentatywne z racji na typowe w tej ekipie powieści sięganie do niedawnej przeszłości - na przykład wydarzeń rewolucji 1905 r., I wojny światowej, po to, aby ukazać prehistorię obecnych postaw i faktów. Powieść Kruczkowskiego przedstawia ożywienie polityczne wsi przed wybuchem I wojny światowej. Bohater powieści wyrusza do legionów Piłsudskiego.
Śląsk w powieści socjalnej portretuje Gustaw Morcinek, interesujący się zarówno charakterem pracy i obyczajowością Ślązaków, jak i przybliżający polskiemu czytelnikowi dzieje walki mieszkańców tej ziemi o odzyskanie prawa do polskości. W Wyrąbanym chodniku autor koncentruje się na okresie przed I wojną światową i na historii powstań śląskich. Powodzenie literackie przyniósł autorowi Inżyniera Szerudy bliski mu temat pracy w kopalni, a w szczególności płodny artystycznie motyw ratowania zasypanych górników.
Problematykę śląską podejmowały również Halina Krahelska i Pola Gojawiczyńska - ta ostatnia w zbiorze Powszedni dzień i w powieści o wchodzeniu w dorosłe życie młodej Ślązaczki pt. Ziemia Elżbiety. Kontrowersyjny temat renegactwa Ślązaków, spowodowanego bezrobociem, wystąpił zarówno w tej powieści, jak i w książce Krahelskiej pt. Zdrada Heńka Kubisza, gdzie były młodociany powstaniec przechodzi na stronę niemiecką.
Szczególego rodzaju enklawę społecznego realizmu tworzą powieści środowiskowo zawodowe, ukryte autobiografie nieprofesjonalnych pisarzy. Można tu wymienić dzieje dojrzewania i zawodowej nauki na początku restauracyjnego pikolaka, później kelnera - Zaklęte rewiry Henryka Worcella; historię kariery tancerki rewiowej zbliżoną z racji na swą sentymentalno sensacyjną aurę do schematów popularnego romansu - Strachy Marii Ukniewskiej, sekrety życia przemytnika i agenta wywiadu w Kochanku Ogromnej Niedźwiedzicy pióra byłego więźnia, zwolnionego dzięki interwencji środowiska literackiego i nagle osiągniętemu rozgłosowi, Sergiusza Piaseckiego.
Środowisko poborowych i żołnierzy służby zasadniczej sportretowali Zbigniew Uniłowski w Dniu rekruta, Adolf Rudnicki w Żołnierzach, Jalu Kurek w utworze pt. Woda wyżej. Autorzy ci ukazują powszedni dzień w armii z punktu widzenia wrażliwego społecznie inteligenta, który źle znosi panujący w wojsku bezmyślny dryl i przejawy sadyzmu wobec żołnierzy; narrator odnosi się ze współczuciem w szczególności do młodych analfabetów, pochodzących z odległych, wiejskich prowincji państwie, nie potrafiących odnaleźć się w żołnierskim życiu. W tekstach tych autorzy w sposób widoczny polemizują z otaczającą wojsko, a utrwaloną w poezji legendą romantyczną.
Problemy inteligencji zawodowej i artystycznej, stykającej się ze środowiskiem lumpenproletariatu i drobnomieszczaństwa w uwarunkowaniach powszechnego bezrobocia i biedy, przedstawia drastyczny Wspólny pokój Zbigniewa Uniłowskiego. Malowniczą bohemę artystyczną na tle żydowskiego Kazimierza przenikliwie portretuje Maria Kuncewiczowa w powieści Dwa księżyce.
Przegląd przykładów powieści socjalnej trzeba zakończyć wzmianką o sytuującej się na styku dwóch odmian - socjalnej, środowiskowej i politycznej twórczości Juliusza Kadena Bandrowskiego. W Czarnych skrzydłach zajmuje się on środowiskiem górników i przedstawicieli partii ludowych i socjalistycznych; w Mateuszu Bigdzie kompromituje chłopskich posłów. Przedmioty analizy socjalnej znajdziemy w Granicy Nałkowskiej, w Ludziach stamtąd, Nocach i dniach Dąbrowskiej. Formuły tych i wielu innych, nie wymienionych tu powieści wykraczają jednak poza dosyć wąsko zakreślone horyzonty poznawcze tekstów społecznego realizmu.
(Krystyna Kralkowska Gątkowska)
- Co znaczy POTOCKI JAN (1761-1815):
- Porównanie jednego z najznaczniejszych rodów arystokratycznych w Rzeczypospolitej szlacheckiej. Syn Józefa, krajczego koronnego, i Anny Teresy z Ossolińskich, znanej w europejskich kręgach towarzyskich. W wieku powieść społeczna co znaczy.
- Krzyżówka POEZJA CZASU WOJNY:
- Dlaczego spowodowała rozbicie polskiego życia literackiego. Od września 1939 r. poezja polska powstaje w trzech skrajnie odmiennych przypadkach życiowych pisarzy. Przeprowadzenie podziału tu jest zabiegiem powieść społeczna krzyżówka.
- Co to jest PROZA KOBIET: MANUELA GRETKOWSKA; OLGA TOKARCZUK:
- Jak lepiej prozatorskim pisarek szczególnie interesująco prezentują się utwory Olgi Tokarczuk i Manueli Gretkowskiej - dwóch autorek cieszących się zarówno popularnością pośród czytelników, jak i uwagą krytyków powieść społeczna co to jest.
- Słownik PROCESY W POLSZCZY¬NIE:
- Kiedy moment uważany poprzez historyków j. polskiego za końcowy moment doby nowopolskiej. 1918 r. stworzył zupełnie nowe warunki rozwoju j. polskiego. W państwie po odzyskaniu niepodległości zaczęło powieść społeczna słownik.
- Czym jest PAN PODSTOLI:
- Od czego zależy Ignacego Krasickiego odegrało istotną rolę w rozwoju polskiej prozy powieściowej XVIII w. Tworzą je trzy odrębnie pisane i wydane części: pierwsza ukazała się w 1778 r., druga w 1784, a trzecia powieść społeczna czym jest.
Czym jest powieść społeczna znaczenie w Motywy literatura P .
