Wśród wielu form gatunkowych, charakterystycznych dla epoki romantyzmu, poemat dygresyjny - ten przedziwny, prawdziwie poetycki splot przedmiotów lirycznych, epickich i dramatycznych, łączących się ze sobą pod pretekstem opowiadania poprzez narratora pewnej (interesującej samej w sobie) fabuły - wydaje się kwintesencją romantycznego relacji autora do swego dzieła, bohaterów, świata przedstawionego i do czytelnika. Z tych względów historycy literatury skłonni są traktować ten gatunek jako jeden z głownych - w okolicy powieści poetyckiej i dramatu - manifestów poetyki romantycznej.
Konstrukcja fabularna poematu dygresyjnegooparta jest zwykle na motywie podróży bohatera poprzez mniej albo bardziej egzotyczne dla czytelnika krainy, wzbogacanym regularnie poprzez wątek romansowy. Autor przedstawia nam jedynie wybrane momenty z owej podróży i raczej schematyczne perypetie w sferze erotycznej, rychło gdyż okazuje się, Iż tak faktycznie interesuje go w większym stopniu sam mechanizm tworzenia dzieła (to łatwy do wyodrębnienia aspekt metaliteracki tego gatunku). Na plan pierwszy wysuwają się zatem liczne - objętościowo zasadniczo równoważne partiom fabularnym - dygresje narratora, gdzie mamy okazję zaznajomić się z refleksjami dotyczącymi w najwyższym stopniu nawet odległych pod względem skojarzeniowym pojęć i problemów (od literatury po filozofię, z zakresu kultury i obyczaju, konwencji i szeroko rozumianej ideologii - słowem światopoglądu narratora autora). Dygresje niekiedy przybierają postać wyznania o charakterze liryki refleksyjnej, niekiedy zaś swobodnej rozmowy z czytelnikiem. Gdyż fabuła jest jawnie fikcyjna, umowna, kreowana niejako "naocznie", niemal w obecności czytelnika, z tym większą ufnością jesteśmy skłonni uznać za prawdę treści podawane w dygresjach.
Mamy więc do czynienia z luźną i otwartą metodą kompozycyjną, niekiedy sygnalizowaną już w podtytule (tak w poemacie Ryszarda Berwińskiego: Don Juan poznański. Poemat bez przerwy, 1844), w którą narrator - w sposób wyraźny sytuowany ironicznie wobec czytelnika i swego dzieła (w tym głównego bohatera) - chętnie posługuje się parodią i drwiną, wreszcie charakterystycznym dla tego gatunku humorem. Sama budowa tej odmiany poematu jest więc zaprzeczeniem klasycznego ładu i porządku, definicje harmonii. Świat nie jest już przewidywalny i stały, nie rządzi nim konieczność, już raczej sytuacja (albo kaprys twórcy).
Wszechwiedzący narrator chętnie eksponuje swą kreacyjną władzę nad światem przedstawionym, subiektywizm widzenia, lecz także i pewną wyższość względem odbiorcy, z którym prowadzi subtelną grę. To on określa jej reguły. W dygresjach dominuje więc ton polemiczny wobec tradycji literackiej, wobec obecnych przeciwników politycznych i estetycznych (krytyków), wobec skonwencjonalizowanej obyczajowości. Ambicjom epickim towarzyszy równoczesne zaprzeczenie modelu wzniosłego eposu klasycznego (to jego końcowe ogniwo rozwojowe, później w wieku XIX króluje już powieść).
Do niekwestionowanych arcydzieł gatunku należą pierwsze poematy dygresyjne lorda Byrona: Childe Harold´s Pilgrimage (1812-1818) i Don Juan (1818-1823) - do nich odwoływać się będą właściwie wszyscy artysty podejmujący próby realizacji tej odmiany poematu - na naszym gruncie Juliusza Słowackiego: Beniowski i Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu. W tym nie ukończonym poemacie (w Pieśni VIII) pisarz umieścił także przejmujące sekstyny Grobu Agamemnona. Rzecz interesująca, Słowacki w Beniowskim pozwalał sobie na żartobliwe parafrazowanie fragmentów swojej Podróży. Przedtem takie stosunki obserwowaliśmy w obrębie poematu heroikomicznego (jednego z poprzedników poematu dygresyjnego) - Monachomachii i Antymonachomachii Krasickiego. Wzory lekkiego tonu narracji poeci romantyczni odnajdowali zresztą już w poematach Ludovica Ariosta (Orland szalony, 1516 - w genialnym przekładzie Piotra Kochanowskiego; część pierwsza opracowana do druku w roku 1622, ze względów cenzuralnych wydana dopiero w 1799). Warto wspomnieć jeszcze o stworzonym na gruncie romantyzmu rosyjskiego Eugeniuszu Onieginie Aleksandra Puszkina (pięknie tłumaczonym poprzez Juliana Tuwima). W wieku XX udaną próbę wskrzeszenia tej romantycznej formy podjął właśnie Tuwim (Kwiaty polskie).
(Marek Piechota)
Zobacz także: ANTAGONIZM WIESZCZÓW, BENIOWSKI, IRONIA ROMANTYCZNA, PIELGRZYM
- Co znaczy PROZA PO ROKU 1989:
- Porównanie razie literaturze (zobacz Literatura po roku 1989), opublikowane w ostatnich latach książki prozatorskie starszych autorów nie spotkały się z przychylnym przyjęciem. Utwory utrzymane w konwencji poemat dygresyjny co znaczy.
- Krzyżówka POEZJA EKSPRESJONISTYCZNA:
- Dlaczego ekspresjonizm jako odrębny kierunek literacki pojawił się już na przełomie XIX i XX w., programową i teoretyczną samoświadomość zdobył dopiero na gruncie niemieckim u schyłku pierwszej dekady naszego poemat dygresyjny krzyżówka.
- Co to jest PROCESY W POLSZCZY¬NIE:
- Jak lepiej wywołały znów nieco odmienne warunki rozwoju j. polskiego. W dużej części pogłębiły się pozytywne przedmioty, które zostały zapoczątkowane w momencie dwudziestolecia międzywojennego. To są w poemat dygresyjny co to jest.
- Słownik PRZEDŚPIEW STAFFA:
- Kiedy pochodzi z tomu pod tytułem Gałąź kwitnąca wydanego w roku 1908. Historycy literatury uważają ten tom za idealną ilustrację klasycznych fascynacji Leopolda Staffa - świetnie władającego greką i poemat dygresyjny słownik.
- Czym jest PARNASIZM:
- Od czego zależy literaturze francuskiej z połowy XIX w., będący reakcją na subiektywizm romantyzmu. Za prekursorów parnasizmu uważane jest Teofila Gautier, głoszącego kult formy i Teodora de Banville z jego hasłem poemat dygresyjny czym jest.
Czym jest poemat dygresyjny znaczenie w Motywy literatura P .
