Dyskusje programowe i literackie wynikały w dobie pozytywizmu w pierwszej kolejności z różnorodności postaw, których źródłem były odmienne zapatrywania na rolę Polski po stworzeniu styczniowym, metody i czas odzyskania niepodległości, relacja do władz krajów zaborczych i programy naprawy stosunków gospodarczych, politycznych i socjalnych.
Z w najwyższym stopniu skonsolidowaną formacją programową mamy do czynienia na terenie zaboru pruskiego. Antypolskie ustawodawstwo zmusiło członków wszystkich orientacji politycznych do powstania wspólnego frontu. Stąd także tamtejsi konserwatyści nie byli zwolennikami lojalizmu wobec zaborcy, a liberałowie nie toczyli walki z kościołem katolickim, postrzegając go jako czynnik jednoczący społeczeństwo. Istotną właściwością modeli światopoglądowych czasów popowstaniowych jest ich wyraźne nacechowanie socjalne, gospodarcze i polityczne, nadbudowa filozoficzna zaś, jak uważa Markiewicz, jest zwykle dość słaba i niewiele oryginalna.
Na emigracji zauważyć można przewagę myślenia zgodnego z epoką poprzednią. Postromantycy wierzyli w specjalną misję dziejową narodu polskiego. W ideologicznym nurcie emigracyjnym zwraca uwagę wielość i rozmaitość postulatów o charakterze moralnym i całkowity prawie brak zainteresowania postępem gospodarczym i reformami społecznymi. Na plan pierwszy wysuwa się wiara w odzyskanie niepodległości możliwej dzięki bożej opatrzności i wyjątkowej ofiarności ludzkiej. Z tym wiąże się oczywiście całkowite odrzucenie wszelkiej współpracy z zaborcami. Główne są kwestie duchowe - moralność, etyka i wiara - i to dzięki nim właśnie możliwe będzie odrodzenie się narodu i odzyskanie wolności. Emigranci pielęgnowali tradycję zrywów niepodległościowych i oczekiwali kolejnego stworzenia. Program socjalny, jako drugoplanowy, zawierał w tej formacji ideologicznej sporo różnic - od demokratyzmu szlacheckiego po socjalizm. Nurt ten nie odegrał w kształtowaniu się postaw ogromnej roli, etapowo zanikał lub zbliżał się do innych modeli światopoglądowych, od których różniła go swoista frazeologia i retoryka.
Nurt tradycjonalistyczny największą rolę przyznawał religii katolickiej (zrównanie pojęć Polaka i katolika) i tradycji. Społeczeństwo miało poddać się kierownictwu warstw historycznie do tego uprawnionych - ziemiaństwu. Jeśli chodzi o relacja do stworzenia, ewentualnych przyszłych zrywów wolnościowych i relacji do zaborców w nurcie tym występuje bardzo ogromna różnorodność. Od lojalności wobec każdego z zaborców, do konfliktów z nimi na drodze parlamentarnej. Chociaż zauważyć należy, Iż w obrębie tych poglądów pojawia się stale hasło "pracy organicznej" rozumianej jako legalna działalność pomnażająca zasoby gospodarcze i podnosząca wewnętrzna organizację narodu. Tak więc poglądy lojalistyczne należy uznać za dominujące dla tradycjonalistów i znacząco bardziej popularne od wszelkich dążeń wolnościowych. Wystarczy tu przypomnieć słowa Stanisława Tarnowskiego o tym, Iż działalność spiskowa jest "niemądra (...) ponieważ sprawie [polskiej] nigdy korzyści a zawsze szkody przynosi". Podobnie jak klerykalne wystąpienia "Stańczyków", rósł radykalizm wystąpień konserwatystów, którzy z coraz większą siłą tępili wszelakie poglądy egalitarne i wolnościowe.
Programowi tradycjonalistów (szczególnie aktywnych w zaborze austriackim) przeciwstawiali się pozytywiści, którzy szczególnie prężnie działali na terenach zaboru rosyjskiego. Elementami składowymi ich programu były: scjentyzm, monizm przyrodniczy, ewolucjonizm i utylitaryzm. Scjentyzm to oparcie się na wiedzy ludzkiej i nauce (szczególnie naukach doświadczalnych), które gwarantują postęp, ułatwiają zrozumienie praw rządzących światem i determinują realistyczne działanie ludzkie. Monizm przyrodniczy (tu pozytywiści odwołują się do poglądów Buckle´a) znaczy traktowanie działań historycznych jako jednego z przedmiotów procesu przyrodniczego. Mechanizm ten przebieg w sposób deterministyczny, ewolucyjny i rozwojowy - to ostatnie sformułowanie znaczy optymistycznie pojmowany mechanizm dziejowy. Utylitaryzm jest domeną dziedziny etyczno socjalnej. Znaczy on w pierwszej kolejności produktywność (dla dobra ogółu) a w jej obrębie szczególnie ważne dla rozwoju ludzkiego tworzenie "nowych wartości materialnych i duchowych" (Markiewicz). Istotna jest również wolność jednostki i jej podporządkowywanie się wspólnym prawom i obowiązkom. Ci, którzy więcej mogą i umieją, więcej winni są społeczeństwu od innych. Realizacja wszystkich celów socjalnych umożliwić ma praktycyzm, a więc naukowe, celowe tworzenie postulatów, które będą możliwe do osiągnięcia. Jak pisał Mścisław Godlewski: "kluczową właściwością obecnego kierunku społeczeństw jest utylitaryzm. Odrzucamy na stronę wszystko, co nie wpływa dodatnio na postęp ludzkości, co nie przykłada cegiełki do wielkiego gmachu, zbudowanie którego stanowi cel naszego bytu. Gmachem tym jest szczęście i postęp ludzkości.".
Przedmioty składowe programu pozytywistycznego miały dwie wersje: optymistyczną i pesymistyczną (która ujawniła się na przykład w późniejszych pismach Aleksandra Świętochowskiego). Monizm przyrodniczy nie był źródłem konfliktu "młodych" z klerykałami, gdyż w ekipie tych pierwszych przeważała tolerancja dla innych postaw, chociaż definicja to traktowane w sposób pesymistyczny ukazywało człowieka jako pozbawionego nadziei zmartwychwstania niewolnika natury i degradowało go do roli gatunku zwierzęcego. Ewolucjonizm w wersji pesymistycznej był sprowadzany do stereotypowej "walki o byt". Determinizm wskazywał na istotny obiekt: dziedziczność, który w wersji pesymistycznej pozytywizmu zajął miejsce optymistycznej koncepcji intelektualnego rozwoju osobowości ludzkiej. Utylitaryzm zaś oznaczał w tej odmianie pozytywizmu niewolnictwo jednostek twórczych, ich nadmierne obciążenie i tworzenie wyłącznie dzieł przydatnych społecznie, o charakterze edukacyjnym. Prowadzić to miało do pozbawienia jednostek przyrodzonych im praw i swobód.
Markiewicz zauważa, że wszystkie programy posiadały przedmioty wspólne: na przykład postulat pracy organicznej aktualny w programach konserwatystów i pozytywistów czy wspólna, aczkolwiek wynikająca z zupełnie innych przesłanek, niechęć do następnego zrywu niepodległościowego - nie mniej jednak pozytywiści dopuszczali sposobność następnego stworzenia. Nie zarzucili oni nigdy myśli o wyzwoleniu Polski, następny zryw odkładali jedynie w okresie, racjonalnie oczekując bardziej sprzyjających okoliczności.
Zobacz także: TEKA STAŃCZYKA, PREKURSORZY, MY i WY ALEKSANDRA ŚWIĘTOCHOWSKIEGO, SZKOŁA Kluczowa
- Co znaczy MIKOŁAJA DOŚWIADCZYŃSKIEGO PRZYPADKI:
- Porównanie edukacyjną powieść Ignacy Krasicki napisał na przełomie 1774/1775 r., wprowadzając tym samym nowożytny gatunek do literatury polskiej. Poeta zrezygnował z wzorców utrwalonych poprzez tradycję modele światopoglˇdowe co znaczy.
- Krzyżówka MOJA WIERNA MOWO MIŁOSZA:
- Dlaczego bardziej znany, co w ogóle nie znaczy, Iż najlepiej rozpoznany wiersz Czesława Miłosza. Jego zrozumienie wymagało będzie udzielenia odpowiedzi na trzy fundamentalne pytania: kto, o czym i do kogo modele światopoglˇdowe krzyżówka.
- Co to jest MY I WY ALEKSANDRA ŚWIĘTOCHOWSKIEGO:
- Jak lepiej autorstwa papieża warszawskiego postępu ukazał się w numerze 44 Przeglądu Tygodniowego w roku 1871, w czasopiśmie, gdzie już przedtem pojawiały się artykuły pozytywistów. Brak powstania radykalnego modele światopoglˇdowe co to jest.
- Słownik MENDEL GDAŃSKI MARII KONOPNICKIEJ:
- Kiedy szkapa ukazał się Mendel... w dodatku do państwie , chociaż rok przedtem (1889). Stanowił on odpowiedź pisarki na pogrom warszawski, który był dla pokolenia pozytywistów straszną, okropną modele światopoglˇdowe słownik.
- Czym jest MESJANIZM:
- Od czego zależy zgodnie ze Starym Testamentem - oznaczało oczekiwanie Ludu Wybranego na przyjście Mesjasza, którego misją miało być zbawienie ludzkości. Mesjanizm narodowy, wykreowany poprzez filozofów i pisarzy modele światopoglˇdowe czym jest.
Czym jest modele światopoglˇdowe znaczenie w Motywy literatura M .
